Rzekomy pomór drobiu (ND) w Polsce - wszystko co powinieneś wiedzieć

Przez niemal pół wieku Polska była wolna od rzekomego pomoru drobiu. Ostatni przypadek przed obecną falą odnotowano w 1974 roku. Choroba wróciła w lipcu 2023 r., gdy Państwowy Instytut Weterynaryjny w Puławach potwierdził ognisko w stadzie 40 tys. brojlerów w Topilcu w powiecie białostockim. To, co wydawało się incydentem, okazało się początkiem epizootii trwającej do dziś.

1. Sytuacja epizootyczna w Polsce

Według danych GIW w samym 2025 roku potwierdzono 80 ognisk ND w stadach komercyjnych. Zlikwidowano ponad 7 milionów ptaków i wypłacono ponad 207 milionów złotych odszkodowań. Na początku 2026 roku ogniska nadal się pojawiają.

2. Czynnik chorobotwórczy

Rzekomy pomór drobiu wywołuje Orthoavulavirus javanense z rodziny Paramyxoviridae. To wirus RNA z otoczką lipidową, wrażliwy na detergenty i rozpuszczalniki organiczne. W kale, ściółce i tkankach padłych ptaków przeżywa kilka tygodni, szczególnie w zimnie, i jest odporny na procesy gnilne oraz wysychanie.

Inaktywują go formalina, związki fenolowe, substancje utleniające i podchloryn sodu. Do preparatów stosowanych w Polsce należą m.in.:

• Agri Germ 2000 – dezynfekcja powierzchni, zamgławianie, maty przejazdowe
• Agri Germ F – dezynfekcja kurników i środków transportu
• Sano Des Pro – koncentrat do dezynfekcji weterynaryjnej
• Exvir – środek o szerokim spektrum działania, aktywny przy niskich temperaturach
• Virkon S – proszek do dezynfekcji powierzchni, sprzętu i butów

3. Drogi zakażenia

Zakażone ptaki wydalają wirus z wydychanym powietrzem, wydzielinami z dróg oddechowych i kałem. Kontakt bezpośredni to najefektywniejsza droga transmisji. Wirus przenosi się też na sprzęcie fermowym (karmidła, poidła, klatki), pojazdach transportowych i odzieży pracowników.

Pasza, woda i ściółka zanieczyszczone odchodami chorych ptaków stanowią dodatkowe źródło zakażenia. Dzikie ptaki wodne (kaczki, gęsi) i synantropijne (gołębie, wrony) bywają bezobjawowymi nosicielami. Gołębie zakażone wariantem PPMV stanowią osobne ryzyko dla drobiu gospodarskiego. Wirus może też znajdować się w jajach zniesionych w ostrej fazie choroby i w tuszkach.

Prawdopodobny scenariusz z 2023 roku: dzikie ptaki wniosły wirusa do populacji drobiu, a błędy w bioasekuracji pozwoliły mu lawinowo rozejść się między fermami.

4. Objawy kliniczne

Okres inkubacji wynosi zazwyczaj 5–6 dni (dla celów procedur WOAH przyjmuje się 21 dni). Obraz kliniczny zależy od zjadliwości szczepu, gatunku, wieku i statusu immunologicznego ptaków. Wyróżnia się cztery główne postaci choroby:

U kur niosek choroba objawia się gwałtownym spadkiem nieśności, deformacjami skorupek (cienka, miękka, chropowata), pojawieniem się jaj bez skorupki oraz utratą pigmentacji. U indyków przebieg jest zazwyczaj łagodniejszy, ale straty produkcyjne są realne.

5. Zmiany sekcyjne i diagnostyka różnicowa

Zmiany sekcyjne są najbardziej wyraźne przy szczepach welogenicznych wiscerotropowych. Obejmują wybroczyny i ogniska martwicy w przewodzie pokarmowym, zmiany krwotoczne w błonie śluzowej żołądka gruczołowego i w migdałkach jelit ślepych, obrzęk głowy i szyi, powiększoną śledzionę z ogniskami martwicy. W postaci neurotropowej zmiany makroskopowe mogą być nieobecne.

Żaden z tych objawów nie jest patognomoniczny wyłącznie dla ND. Różnicowanie wymaga badań laboratoryjnych. Najważniejsze choroby do wykluczenia:

• HPAI – podobne objawy oddechowe, nerwowe i wysoka śmiertelność; rozróżnienie tylko laboratoryjnie
• IB (zakaźne zapalenie oskrzeli) – objawy oddechowe i spadki nieśności, niższa śmiertelność
• ILT (zakaźne zapalenie krtani i tchawicy) – ciężkie objawy oddechowe, krwawy wyciek z dzioba
• Mykoplazmozy i pastereloza – bakteryjne choroby układu oddechowego
• Aspergiloza – choroba grzybicza układu oddechowego, głównie u młodych ptaków

Krajowym laboratorium referencyjnym ds. ND jest PIWet-PIB w Puławach.

6. Status prawny i procedury po wykryciu ogniska

ND jest chorobą kategorii A według prawa UE (Rozporządzenie PE i Rady) i podlega obowiązkowemu zwalczaniu z urzędu w Polsce na mocy Ustawy z 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt. Hodowca ma obowiązek natychmiastowego zgłoszenia podejrzenia powiatowemu lekarzowi weterynarii (PLW).

Po potwierdzeniu ogniska Inspekcja Weterynaryjna wdraża:

1. Likwidację stada – ubój sanitarny wszystkich ptaków w ognisku; utylizacja zwłok, jaj i niemożliwych do odkażenia produktów.
2. Strefy ograniczeń – obszar zapowietrzony (min. 3 km, co najmniej 21 dni od dezynfekcji) i obszar zagrożony (min. 10 km, co najmniej 30 dni).
3. Zakazy przemieszczania – drobiu, jaj, mięsa, paszy, ściółki; transport możliwy tylko na podstawie decyzji PLW.
4. Czyszczenie i dezynfekcję – kurniki, sprzęt, otoczenie pod nadzorem urzędowym.
5. Dochodzenie epizootyczne – ustalenie źródła zakażenia i kontaktów z innymi gospodarstwami.

7. Obowiązek szczepień w Polsce

Rozporządzenie Ministra Rolnictwa z 25 kwietnia 2025 r. (Dz.U. 2025 poz. 564) wprowadziło od 13 maja 2025 r. obowiązek szczepień kur i indyków w chowie komercyjnym oraz piskląt opuszczających zakłady wylęgu drobiu. Kluczowe zapisy:

• Nakaz szczepień dla określonych gatunków i typów produkcji.
• Zakaz wprowadzania do obrotu niezaszczepionych kur i indyków oraz jaj wylęgowych od niezaszczepionych stad.
• Obowiązek opracowania programu szczepień przez lekarza weterynarii dla gospodarstw powyżej określonej liczby ptaków.
• Nakaz prowadzenia badań serologicznych (ELISA, HI) w celu monitorowania skuteczności.

8. Odszkodowania

Hodowcy, których stada zlikwidowano w ramach zwalczania urzędowego, mają prawo do odszkodowania z budżetu państwa. Obejmuje ono wartość rynkową zwierząt oraz zniszczonych jaj, paszy i sprzętu niemożliwego do odkażenia. Warunkiem jest przestrzeganie przepisów weterynaryjnych. W 2025 roku odszkodowania z tytułu ND przekroczyły 207 milionów złotych. Łącznie z HPAI koszty odszkodowań przekroczyły 1,1 miliarda złotych.

9. Typy szczepionek

Szczepionki żywe atenuowane

Szczepy LaSota, B-Hitchner, Clone, VG/GA. Podawane masowo w wodzie do picia, sprayem lub kroplami do oka/nosa. Indukują odporność miejscową i ogólną. Podstawa schematów u brojlerów i w odchowie niosek.

Szczepionki inaktywowane (zabite)

Iniekcja domięśniowa lub podskórna z adiuwantem olejowym. Wysoki i długotrwały poziom przeciwciał. Stosowane u niosek i stad reprodukcyjnych jako uzupełnienie po szczepieniach żywymi.

Szczepionki wektorowe (rekombinowane)

Wektor HVT lub FPV z genem białka F lub HN wirusa NDV. Podawane w wylęgarni (in ovo lub jednodniowym pisklętom). Nie interferują z odpornością matczyną i pozwalają jednocześnie uodpornić na dwie choroby.

10. Schematy szczepień

11. Co decyduje o skuteczności szczepień

Technika podania jest kluczowa. Zepsuta dysza sprayu, zła jakość wody do przygotowania szczepionki, nieprawidłowa iniekcja mogą zniweczyć cały program. Ptaki osłabione lub zakażone chorobami immunosupresyjnymi (zwłaszcza choroba Gumboro/IBD) nie odpowiedzą prawidłowo na szczepienie.

Wysoki poziom przeciwciał matczynych u piskląt może neutralizować szczepionkę, dlatego termin pierwszego szczepienia musi być dobrany indywidualnie.

Jest też problem niedopasowania antygenowego: krążące w Polsce szczepy należą do genotypu VII, klasyczne szczepionki oparte są na genotypie II (LaSota). Chronią przed objawami i upadkami, ale mogą nie blokować w pełni replikacji i rozsiewania wirusa u zaszczepionych ptaków. Z tego powodu skuteczność programów musi być regularnie weryfikowana badaniami serologicznymi (ELISA, HI), co jest od 2025 roku wymogiem prawnym.

12. Bioasekuracja

Obowiązki wszystkich hodowców

• Utrzymywanie drobiu w zamkniętych budynkach bez kontaktu z dzikimi ptakami.
• Karmienie i pojenie wyłącznie wewnątrz budynków lub w miejscach osłoniętych.
• Zakaz pojenia wodą powierzchniową (stawy, rzeki, jeziora) dostępną dla dzikich ptaków.
• Zakaz obsługi drobiu przez osoby, które w ciągu ostatnich 48 godzin uczestniczyły w polowaniu na ptaki łowne.
• Obowiązek zgłaszania miejsc utrzymywania drobiu do PLW i codzienne przeglądy stada z dokumentacją objawów.

Dodatkowe wymogi dla ferm komercyjnych

• Maty dezynfekcyjne i niecki przejazdowe przed wjazdami i wejściami do kurników.
• Ogrodzenie terenu i rejestr pojazdów wjeżdżających na teren fermy oraz osób wchodzących do budynków.
• Oddzielna odzież i obuwie ochronne dla każdego kurnika, wymieniane przed wejściem.
• Zasada „cały obiekt pełen – cały obiekt pusty" (all-in/all-out), obowiązkowa w strefach zapowietrzonych.
• Regularna dezynfekcja, dezynsekcja i deratyzacja (DDD).
• Zamknięty kontener na padłe ptaki; zwłoki usuwane z kurnika co najmniej raz dziennie.
• Pisemny plan bioasekuracji dla gospodarstw powyżej określonej liczby ptaków, zatwierdzony przez lekarza weterynarii.

13. Straty ekonomiczne

Koszty bezpośrednie to wartość rynkowa zlikwidowanych ptaków (ponad 7 milionów sztuk w 2025 r.) i odszkodowania budżetowe (ponad 207 mln zł). Do tego dochodzą koszty pracy służb weterynaryjnych i utylizacji, straty produkcyjne w stadach nieobjętych likwidacją, wielomiesięczne przestoje po opróżnieniu kurnika do ponownego zasiedlenia, zakłócenia logistyki w strefach ograniczeń oraz ograniczenia eksportowe.

Część krajów spoza UE wprowadza embargo na drób z Polski lub z regionów objętych ogniskami. Odbudowa zaufania po każdym nowym ognisku trwa i kosztuje. Jednocześnie wzrasta presja kosztowa na hodowców przez obowiązkowe szczepienia i utrzymanie systemów bioasekuracji.

Trwa też debata o rozszerzeniu obowiązku szczepień na brojlery. Branża obawia się, że część importerów nie akceptuje mięsa od szczepionych ptaków, co mogłoby ograniczyć dostęp do rynków eksportowych.

14. Podsumowanie

Wirus NDV jest w Polsce na stałe. Stada zaszczepione mogą ulec zakażeniu, jeśli bioasekuracja zawodzi. Szczepienia ograniczyły skalę strat, ale ich skuteczność zależy od genetycznego dopasowania szczepionki do krążących szczepów, od techniki podania i od kondycji ptaków. Żaden z tych elementów nie działa sam.

Skuteczna kontrola choroby wymaga wszystkich trzech elementów naraz: solidnego programu szczepień, rygorystycznej bioasekuracji i sprawnej komunikacji między hodowcami, lekarzami weterynarii, zakładami wylęgu i ubojem. Sektor musi nauczyć się funkcjonować w warunkach stałej presji epizootycznej.